قوانین بازی (مدیریت فرایند)

روش های موثر در مسائل روز بازار کسب و کار (مدیریت فرایند)

اثر شلاقی در زنجیره تامین

یکی از زمینه های تحقیقاتی در زنجیره تامین اثر شلاقی (BULLWHIP EFFECT) است. اثر شلاقی یکی از دلایل اصلی ناکارامدی زنجیره تامین است. از زمانی که «فارستر» حدود ۴۵ سال پیش این مطلب را کشف کرد که تغییرات از مشتری تا تامین کننده افزایش می یابد، محققان در جستجوی دلایل آن بوده اند. در این مقاله ضمن بیان مفهوم اثر شلاقی، تاثیرات و دلایل اثر شلاقی و همچنین راههای مقابله با آن را موردبررسی قرار می دهیم.

● مفهوم اثر شلاقی

تقویت تغییرپذیری تقاضا از پایین زنجیره به سمت بالای زنجیره را اثر شلاقی می نامند. دلیل اصلی این طرز اسم‌گذاری این است که تقویت تغییرپذیری در تقاضا غیرخطی است. یعنی تغییری کوچک در تقاضای مشتری نهایی به صورت چند برابر خود را در تقاضای کارخانه نشان می دهد. درست مانند یک شلاق که اگر نوسان کمی در سر آن ایجاد کنید در انتهای شلاق این نوسان بسیار بیش از نیروی اولیه تشدید می شود.

● تاثیرات اثرشلاقی

به طورکلی هرچه کمپانی ازنظر زمان تحویل (LEAD TIME) از مشتری نهایی دورتر باشد، تغییرات تقاضا بزرگتر خواهدبود. این تاثیر موجب ناکارامدی در زنجیره تامین می شود چرا که باعث افزایش هزینه تامین مواد و پایین آوردن توان رقابتی خواهدشد. اثر شلاقی از سه جنبه بر روی زنجیره تامین تاثیر منفی می گذارد.

ظرفیتها: یک تغییر در تقاضا باعث تغییر در استفاده از ظرفیتها می شود. در این حالت شرکت بر سر دو راهی قرار می گیرد: اگر ظرفیت خود را براساس میانگین تقاضا تنظیم کند، در نقاطی که تقاضا به اوج خود می رسد دچار مشکل می شود. اما اگر ظرفیتهای خود را براساس بیشینه تقاضا تنظیم کند به ظرفیت اضافی و استفاده نشده منجر خواهدشد.

تغییر در سطح موجودی: تغییرات تقاضا به تغییر سطح موجودی در هر بخش زنجیره تامین منجر می شود. اگر یک شرکت کمتر از نیاز بخش بعدی کالا بیاورد، سطح موجودی کاهش می یابد. در مقابل اگر شرکت بیشتر از نیاز بخش بعدی کالا بیاورد سطح موجودی افزایش می یابد. سطح موجودی بالا باعث ایجاد هزینه های سرمایه به کار گرفته می شود. درحالی که سطح موجودی پایین قابلیت اطمینان در تحویل را با ریسک مواجه می کند.

سطح بالای ذخیره احتیاطی: ذخیره احتیاطی به منظور تضمین اینکه خدمات در یک سطح کافی در مقابل تغییرات تقاضا ارائه خواهدشد لازم است. هرچه اثرشلاقی در زنجیره تامین قوی تر باشد، ذخیره احتیاطی بیشتری موردنیاز است.

بنابراین، یک موضوع مهم در زنجیره تامین غلبه بر اثر شلاقی است. به همین منظور تشخیص دلایلی که باعث تقویت تغییرات تقاضا می شود لازم است. در زیر بعضی از دلایلی که به اثر شلاقی منجر می شود آورده شده اند.

● دلایل اثر شلاقی

الف – تأخیر: مدت زمانی است که طول می کشد تا زنجیره به تقاضای مشتری پاسخ دهد. تقاضای مشتری نهایی به دو دلیل دچار تأخیر می شود. اولا، به خاطر اینکه مدت زمانی طول می کشد تا اطلاعات به تامین کننده برسد. ثانیا، تامین کننده نیاز به مقداری زمان دارد که ظرفیتها و تحویلهای خود را تنظیم کند.

پیش بینی تقاضا: اگر پیش بینی تقاضای یک شرکت به جای تقاضای مشتری نهایی براساس سفارشات بخش بعدی انجام شود، این عامل باعث تقویت تغییرات تقاضا در زنجیره خواهدشد.

دسته سفارش: شرکتها معمولا به خاطر کاهش هزینه های برپایی و هزینه های ثبت سفارش (SETUP)، سفارشات خود را جمع می کنند و به صورت دسته ای سفارش می دهند. این مسئله باعث می شود که تامین کننده اطلاعات مشتری نهایی را دریافت نکند. درواقع تقاضای مشتری نهایی به نقاطی از زمان که تقاضا به سطح اندازه دسته برسد منتقل می شود. و ازطرف دیگر پریودهای بدون تقاضا نیز در این حاصل جمع وجود دارد.

نوسانات قیمت: برخی مواقع شرکتها به خاطر دلایل بازاریابی قیمت محصولات خود را تغییر می دهند. پیامد آن خرید بیشتر مشتریان در زمانی است که قیمت پایین تر است. این مسئله باعث تغییر در الگوی تقاضای مشتریان می‌شود.

سفارش غلوشده: اگر تقاضای محصولی افزایش یابد، تامین کنندگان اغلب محصولات را جیره بندی می کنند. به عنوان مثال فقط درصدی از مقادیر سفارش داده شده توسط مشتری را تامین می کنند. این می تواند به این موضوع منجر شود که مشتریان بیشتر از مقدار تقاضای واقعی خود سفارش دهند. به محض اینکه سیستم دوران گلوگاهی را پشت سر گذاشت سفارشات مازاد ملغی می شود. حاصل این پدیده افزایش تغییرات تقاضای مشتری نهایی است.

نقش رفتار انسانی در اثر شلاقی: به طورکلی رفتار انسانی را می توان در طیفی قرار داد که یک سوی آن آرامش است و سر دیگر طیف هراس است. در حالت آرامش، نیروی انسانی بیشتر از نیازش سفارش می دهد و مقادیر اضافی را به عنوان ذخیره اطمینان نگهداری می کند. اما درحالت هراس قبل از اینکه تقاضای مشتری افزایش یابد انبار را خالی می کند. هر دو استراتژی پیامد منفی دارد. بنابراین، ترجیح داده می شود که از ترکیب دو استراتژی فوق استفاده شود.

● راههای مقابله با اثر شلاقی

از آنجایی که پدیده اثر شلاقی آثارنامطلوبی بر کارایی زنجیره تامین دارد موردتوجه بسیاری از تحقیقات آکادمیک قرار گرفته است. محققان از تکنیک های شبیه سازی برای ارزیابی اثر استراتژی های مختلف برای کاهش تورم تقاضا استفاده کرده اند. راههای متعددی برای کاهش تورم تقاضا درجهت کاهش کل هزینه های زنجیره ارائه شده است که می توان آنها را به صورت زیر خلاصه کرد:

الف – عرضه کننده ها می بایستی اطلاعات خود را در زمینه موجودیها و ظرفیتها با مشتریان خود به اشتراک بگذارند؛

ب – پرهیز از به هنگام کردن پیش بینی ها با اطلاعات مختلف، باید سیاستهایی را به کار گرفت که تا اطلاعات اعضا پایین دستی دراختیار اعضای بالادستی قرار بگیرد و هر دو بخش بتوانند پیش بینی های خود را با یک سری اطلاعات یکسان انجام دهند؛

ج – سخت تر کردن سیاستهای برگشت پذیری و لغو کردن تقاضاها؛

د – حذف هرچه بیشتر تمام تاخیرات زمانی چه در جریان کالا و چه در جریان اطلاعات در زنجیره تامین؛

ه – تبادل اطلاعات مربوط به تقاضای بازار با قسمتهایی که در بالادستی زنجیره تامین قرار دارند؛

و – حذف یک یا چند مرحله میانی در زنجیره عرضه و برنامه هایی که باعث می شود تا به صورت مستقیم با مشتری ارتباط برقرار شود. این سیاست باعث می شود تا به راحتی به الگوی صحیح سفارش مشتریان دست پیدا کرد؛

ز – استفاده از تکنیک های مبادله الکترونیک اطلاعات، مدیریت موجودی به وسیله فروشندگان و برنامه های پیوسته جایگزینی؛

ح – تدوین و تدبیر استراتژی هایی که به تولید بچ های کوچکتر منجر شود و همچنین در مقابل فرکانس و تعداد عرضه ها بیشتر شود؛

ط – کاهش هزینه های سفارش دهی با استفاده از ابزارهایی مانند مبادله الکترونیک اطلاعات که به نحو چشمگیری در کاهش هزینه های سفارش دهی موثر است.

منابع

۱ – JOERG NIENHAUS, ARNE ZIEGENBEIN, CHRISTOPH DUIJTS, "HOW HUMAN BEHAVIOUR AMPLIFIES THE BULLWHIP EFFECT, CENTRE FOR ENTERPRISE SCIENCE (BMI),, SWISS FEDERAL INSTITIUTE OF TECHNOLOGY, ۲۰۰۴.

۲ – JOHN STERMAN, "BUSINESS DYNAMICS: SYSTEM THINKING AND MODELLING FOR A COMPLEX WORLD", MC GRAW – HILL/IRWIN, ۲۰۰۰.

۳ – اقدسی محمد، سیداحسان ملیحی، ساختار منظومه ای زنجیره عرضه بستری برای کاهش اثرشلاقی، ۱۳۸۳ کنفرانس بین‌المللی مهندسی صنایع.

فرزاد حقیقی راد

  
نویسنده : محمد دولت آبادی ; ساعت ۱٠:٠۳ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٥ آذر ۱۳٩٢